Korzystając z naszej witryny, wyrażasz zgodę na korzystanie z plików cookie. Używamy ich w celu poprawy jakości z tej strony, specjalnie dla Ciebie, pomagają nam zrozumieć Twoje potrzeby (pomagają nam zbierać statystyki), pomóc naszym partnerom dostarczyć odpowiednią zawartość wyświetlaną na naszej stronie internetowej. Aby dowiedzieć się więcej na temat plików cookie kliknij tutaj .

cookies
noimage

Historia zamku w Malborku

Pierwsze lata

Na początku XIII wieku polski książę Konrad Mazowiecki podpisał szereg umów z Zakonem Krzyżackim, co zaowocowało tym, że na ziemiach polskich i pruskich zaczęły wyrastać twierdze pełniące role jednocześnie budowli obronnych i klasztorów. Ogniem i mieczem wprowadzali Krzyżacy, rycerze z czarnym krzyżem na swoich białych płaszczach, chrześcijaństwo na ziemiach sąsiadujących z sobą plemion pogańskich. W 1274 roku w dolinie największej polskiej rzeki Wisły, nad brzegiem rzeki Nogat rozpoczęli Krzyżacy budowę kolejnej swojej twierdzy, która bardzo szybko miała się stać rezydencją Wielkiego Mistrza Zakonu Krzyżackiego i zostać jednym z najznamienitszych, w całym świecie, kompleksów zamkowych.

Około 1280 roku zamek Marienburg był niewielką komturią, którą nadzorował jeden z dowódców krzyżackich. Na ziemiach od Bałtyku do Włoch takich krzyżackich komturii było około trzystu dlatego początkowo zamek Marii Panny -Marienburg niczym szczególnym nie wyróżniał się spośród innych przygranicznych twierdz. Był to obiekt z czerwonej cegły o podstawie czworobkoku, z wieżami w każdym rogu stanowiącymi nie jedynie element dekoracyjny, ale o przeznaczeniu obronnym dla każdego skrzydła zamku.

O tym, że zamek miał służyć wypełnianiu funkcji religijnych świadczą nazwy poszczególnych pomieszczeń, przysługujących klasztorom katolickim, kapitularz gdzie zbierali się ojcowie duchowni zakonu rycerskiego , dormitorium {sypialnia mnichów}, kaplica, refektarz {jadalnia}. Pod koniec wieku XII Marienburg otoczony został murami obronnymi, co pozwoliło wydzielić na zboczach wzgórza miejsce na cmentarz i budynki gospodarcze. W tym czasie wokół zamku rozrastała się już osada, której Krzyżacy specjalnym ukazem nadali prawa miejskie.

Rezydencja Wielkiego Mistrza

W roku 1308 po podbiciu przez Krzyżaków Pomorza Gdańskiego zdecydowali oni o przeniesieniu stolicy zakonu z Wenecji do Malborka, od tego czasu zamek stał się miejscem corocznego Wielkiego Zjazdu Rady Zakonu. Zjeżdżali się tutaj dowódcy wszystkich komturii, wpływowi duchowni i przełożeni klasztorów, przedstawiciele zakonu z Inflant i Niemiec. To właśnie podczas obrad Wielkiej Rady dokonywano wyborów „głowy” zakonu -Wielkiego Mistrza- rezydencją którego stał się też Malbork.

Począwszy od roku 1309 zamek zaczął szybko rozbudowywać się i modernizować jako też ciągle rosła liczba zamieszkujących go rycerzy krzyżackich. W 1330 roku dokonano wielkiej przebudowy, zmieniającej sylwetkę kompleksu obronnego, w skład którego wchodziły już trzy części – Zamek Wysoki, Zamek Średni i Zamek Niski. Najstarsze budynki zamku, otoczone fosą i podwójnymi murami obronnymi otrzymały nazwę Zamek Wysoki, tu też mieścił się kościół Marii Panny i kaplica Świętej Anny- miejsce pochówku Wielkich Mistrzów. Wszystkie ważne dla Malborka wydarzenia sygnalizowane były sąsiednim miastom z dzwonnicy wieży zamku wysokiego za pomocą umownego znaku {ogień lub dym}.

Zamek Średni to największa i najbardziej luksusowa część kompleksu fortyfikacyjnego Malbork, pełniąca funkcje reprezentacyjne i administracyjne. Tu znajdował się pałac Wielkiego Mistrza, archiwum, kancelaria, pracownia rękopisarzy i inne pomieszczenia. W skrzydle zachodnim pałacu mieścił się Wielki Refektarz – wspaniałe pomieszczenie dla uroczystości, w które mogło pomieścić aż 400 osób. Fragmenty starych fresków, zmyślna gotycka architektura, ornamentyka to doskonałe świadectwo tego, że Malbork bogactwem i luksusem w niczym nie odstawał od rezydencji królów europejskich.

Kompleks budynków zamkowych był ogrzewany, posiadał instalację centralnego ogrzewania, co dla zamków wschodniej Europy, tej epoki, było wielką rzadkością. Ściany Sali Obrad były wymalowane bajecznie drogą zieloną farbą, którą w tym okresie przygotowywano z rzadkich skorupiaków. W archiwach zachowały się zapisy świadczące o wielkiej rozrzutności Wielkiego Mistrza, który prowadził życie bynajmniej skromnego mnicha. Ze wszystkich krajów zjeżdżali do Malborka goście by tu rozkoszować się wspaniałymi przyjęciami, turniejami rycerskimi, polowaniami i innymi rozrywkami elit.

Częścią gospodarczą malborskiego zamku był Zamek Niski – Przedzamcze, usytuowany na zboczach wzgórza, blisko rzeki Nogat. Tu mieściło się wszystko niezbędne dla potrzeb życiowych ogromnego bractwa zakonnego: stodoły i szopy, warsztaty, magazyny broni i składy prochów, stajnie, mieszkania służby i wiele innych. Z Przedzamcza mijając potężne mury i przechodząc rygorystyczną kontrolę przy wielu bramach, można było przejechać w głąb kompleksu do Zamku Średniego i dalej Wysokiego. Dla przykładu jeden z wjazdów do zamku wiódł przez czternaście bram, trzech opuszczanych krat i cztery mosty zwodzone.

Upadek Malborka

Przełomowa i zgubna dla Krzyżaków bitwa, w 1410 r, pod Grunwaldem stała się też przełomowym wydarzeniem dla zamku w Malborku, jako, że do czasu tej porażki nikt nie odważył się szturmować majestatycznej stolicy państwa krzyżackiego. Pokonani pod Grunwaldem Krzyżacy wrócili do Malborka, ale w ślad za swoim przeciwnikiem podążyły wojska polsko - litewskie pod wodzą króla Władysława Jagiełły. Żeby ustrzec mieszkańców miasta przed niewolą Wielki Mistrz Henryk von Plauen rozkazał spalić miasto, a ludności schronić się w zamku. Dwa miesiące trwało oblężenie, ale mimo artyleryjskiego ostrzału twierdza wytrzymała.

Po wycofaniu się wojsk nieprzyjacielskich w zamku Malbork rozpoczął się okres wzmacniania i przebudowy istniejących struktur obronnych, tak by dawały one obrońcom możliwość użycia broni palnej. W 1414 r twierdzę otoczono szańcami ziemnymi, w latach 1440 dodatkowo bastionami kamiennymi, z których można by było prowadzić ostrzał flanki napastnika. Przygotowania Krzyżaków okazały się niebezpodstawne – w roku 1454 Malbork ponownie był szturmowany i znów przetrzymał półroczne oblężenie.

W czerwcu 1457 roku na terytorium nieposkromionej twierdzy wjechał jednak król polski Kazimierz IV Jagiellończyk, któremu pomogła w tym zdrada czeskiego wojska „husyckiego” na służbie Zakonu Krzyżackiego. Nie pierwszy rok trwał konflikt z Wielkim Mistrzem najemników dotyczący zapłaty za ich usługi, dlatego szczodra propozycja króla Kazimierza opiewająca na kwotę 190 tys florenów zyskała ich aprobatę. Bramy zamku w Malborku stanęły otworem przed wojskami polskimi, a sam Wielki Mistrz zdążył schronić się w Królewcu, gdzie też przeniesiona została stolica Zakonu Krzyżackiego. Przy czym po upadku Malborka Zakonowi nie udało się już nigdy wrócić do dawnej świetności.

Polsko, Szwedzkie i Pruskie rządy

Po zawarciu w 1466 roku Pokoju Toruńskiego nazwę Marienburg zmieniono na Malbork, a sam zamek został jedną z rezydencji władców Polski. Przepiękny Wielki Refektarz byłego Pałacu Wielkiego Mistrza stał się miejscem królewskich przyjęć i balów, a na terytorium zamkowym utworzono duży arsenał i garnizon wojskowy. Wiele razy Malbork był epicentrum działań wojennych XVII wieku, podczas wojen polsko szwedzkich., ale nie spowodowały one znaczących jego zniszczeń.

W lipcu 1626 roku zamek w Malborku zdobyły dowodzone przez króla Karola Gustawa wojska szwedzkie, po czym przez kilka lat wzbogacał się on o nowe bastiony, reduty i inne umocnienia. Odbity przez Polaków kolejny raz w r. 1656 zamek zdobyli Szwedzi, jednak na mocy postanowień pokojowego Traktatu Oliwskiego w 1660 zamek w Malborku zwrócono Rzeczypospolitej. W 1756 r na jego terytorium rozpoczęto budowę kolegium jezuickiego, ponieważ zakon Jezuitów na przestrzeni wielu wieków był opiekunem starego zamkowego kościoła Najświętszej Marii Panny.

W 1772 po pierwszym rozbiorze Polski Malbork został zajęty przez wojska pruskie, co pogłębiło i tak już opłakany stan twierdzy. W przepięknych gotyckich budowlach rozmieszczono koszary i składy broni, Pałac Wielkiego Mistrza drgał od szumu krosien tkackich, część średniowiecznych pomieszczeń bezpowrotnie zniszczono. Pod koniec XVIII wieku zaczęła się barbarzyńska rozbiórka starych budynków zamkowych co wywołało falę protestów mieszczan. W 1803 student z Królewca, poeta-romantyk Max von Schenkendorf opublikował w prasie berlińskiej artykuł potępiający niszczycieli średniowiecznego zabytku architektury. W 1804 roku władze wreszcie podjęły decyzję o zakazie rozbiórki zamku.

Odbudowa Zamku w Malborku

Wojska Napoleona opuściły Malbork w 1813 roku, pozostawiając miasto w długach, które przyszło spłacać ponad 15lat. Pomimo tego, w roku 1916 rozpoczął się w życiu doświadczonego cierpieniem zamku nowy okres, który zyskał miano „romantycznej rekonstrukcji”. Odbudowę nadzorował specjalny komitet, któremu od roku 1819 do 1850 przewodniczył architekt August Gersdorf. W pracach restauracyjnych brały też udział inne znane osobistości sławny architekt Friedrich von Schinkel, historyk Johannes Voigt, malborski pastor i miłośnik historii Ludwig Haebler.

Pod koniec lat 1850 odrestaurowany Malbork stał się już jednym z najlepszych przykładów architektury ówczesnych Prus i cieszył się popularnością podróżników. W 1872 r w obchodzonych na zamku w Malborku uroczystościach setnej rocznicy wejścia Prus Zachodnich w skład królestwa ,w wydanej na tą okazję wystawnej uczcie, uczestniczył Król Prus i Cesarstwa Niemieckiego Wilhelm I. W latach 1880-ych do rekonstrukcji zamku przystąpił Conrad Steinbrecht, który przez dziesięciolecia gromadził dokumentację architektoniczną i archeologiczną, jaka miała pomóc w pełnej zakrojonej na ogromną skalę restauracji całego kompleksu zamkowego.

W latach III rzeszy Marienburg był miejscem częstych uroczystości organizowanych przez partię nazistowską, w których brali udział wysocy urzędnicy. Tutaj odbywały się coroczne zjazdy członków Hitlerjugend i Ligi Niemieckich Dziewcząt, a w 1944 zamek powtórnie przeobrażono w twierdzę wojenną. Podczas bombardowań miasta, w 1945 roku, zamek ucierpiał tak bardzo, że można powiedzieć, iż tyle zniszczeń nie dotknęło go przez wszystkie wieki jego historii. Po wyzwoleniu był praktycznie w połowie zniszczony dlatego aby go odrestaurować potrzeba było wielu lat . Do roku 1957 zamek w Malborku był filią warszawskiego Muzeum Wojska Polskiego, następnie został przekazany Ministerstwu Kultury i Dziedzictwa Narodowego i oddany pod opiekę Organizacji Turystyczno Krajoznawczej. W roku 1961 otwarto muzeum zamkowe. W 1997 roku zamek krzyżacki w Malborku został wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO.