Korzystając z naszej witryny, wyrażasz zgodę na korzystanie z plików cookie. Używamy ich w celu poprawy jakości z tej strony, specjalnie dla Ciebie, pomagają nam zrozumieć Twoje potrzeby (pomagają nam zbierać statystyki), pomóc naszym partnerom dostarczyć odpowiednią zawartość wyświetlaną na naszej stronie internetowej. Aby dowiedzieć się więcej na temat plików cookie kliknij tutaj .

cookies
noimage

Iran Zamki

Zamki Iranu były pierwotnie ufortyfikowanymi posiadłościami ziemskimi, jak również stale zamieszkanymi budowlami obronnymi utrzymywanymi przez władców wzdłuż ważnych szlaków przy miejskich osiedlach, funkcjonując jako ośrodki administracyjne oraz miejsca ucieczki dla mieszkańców w czasie oblężenia, szczególnie w czasach prehistorycznych i wczesnych czasach historycznych. Staroperskim słowem dla „zamek, twierdza” jest didā. Średnioperski używał diz, a perski nowoczesny dez oraz archaiczną formę dež. W perskim nowoczesnym, słowa kalāt “(górska) twierdza” (szczególnie w regionie Khorasan) oraz arabskie słowo qaḷʿa “zamek” są bardziej popularne w użyciu.

Cytadele tego typu były zwykle wznoszone w środku osiedli otoczonych murem jako część fortyfikacji. Większość zamków znajdowała się na nieosłoniętych wzgórzach ze stromymi zboczami lub skarpami, służącymi za naturalną ochronę przed nadciągającym wrogiem. Roztaczał się z nich widok na całą okolicę lub drogi, które wymagały ochrony. Często znajdowały się one w zasięgu wzroku kolejnego zamku. Irańskie zamki zawsze były wyposażone w studnie lub źródła wody, może z wyjątkiem tych, które były otoczone wodą lub jak w wypadku zamku w Safīdrūd, na północ od Rūdbār oraz holenderskich i portugalskich fortec w Zatoce Perskiej i w cieśninie Ormuz.

Wczesne zamki irańskie. Od samego początku osadnictwa koniecznym było ochranianie ludności przed wrogami oraz dzikimi zwierzętami. Już w bardzo wczesnych czasach prehistorycznych istniały osiedla, w których poszczególne domy połączone były murem, otaczając osadę obronnym szańcem. Każde osiedle miało tylko jedno wejście, które następnie zostawało przekształcone w bramę, jednakże bez baszt obserwacyjnych rozstawionych w regularnych odstępach poza osadą, tak więc drużyna obrońców nie mogła nękać spoza osiedla sił atakujących.

Zamki urartyjskie. W IX oraz X wieku przed naszą erą budowniczowie urartyjscy wnieśli ogromny wkład w rozwój architektury obronnej na Bliskim Wschodzie. Zaadaptowali oni metody tworzenia fortyfikacji znane z Mezopotamii, wdrażając je na obszarze własnego osadnictwa na tzw. Wyżynach Armeńskich, jakkolwiek można zauważyć większy postęp. W tym wczesnym okresie, fortyfikacje urartyjskie były wznoszone bez względu na ukształtowanie terenu, a zgodnie z ustalonym planem, w wyniku czego często niezbędne było budowanie ciężkich murów oraz wysokich platform. Dominowały płaskie fasady wzmacniane i chronione masywnymi wieżami na rogach oraz wzdłuż murów osiedla.

Zamki achemenidzkie, partyjskie i sasanidzkie. Achemenidzka metoda wznoszenia zamków wciąż może być łatwo rozpoznana dzięki swojej spójnej formie widocznej w Persepolis. Dokładnie przeanalizowane zostały znaczące cechy architektoniczne i rzeźbiarskie pałacu, ale Persepolis było również silną fortecą, a ten aspekt budowli został mało poznany. Fortyfikacje były częściowo wydrążane, sporządzono dokładny plan murów zewnętrznych. Część muru wzdłuż Kūh-e Raḥmat została poprowadzona zgodnie z nieregularną linią rzeźby terenu. Został on wzniesiony głównie z cegły wypalanej z błota oraz z dodatkiem materiału ze zbocza w różnych proporcjach, jako że wcześni urartyjczycy dodawali materiał ze skarp do fundamentów swoich budowli. Wielkie prostokątne wieże były wzorowane na tych z kamiennymi fundamentami z pałacu tarasowego, wystawały znacząco poza linię muru. W murach znajdowały się przejścia, a w wieżach pokoje. Z masywnymi, czworokątnymi wieżami oraz z wyraźnym wystawaniem poza mury, cała konstrukcja jest imponująca, wskazując, iż była to forteca królewska. Czworokątne wieże dominowały do późnego okresu achemenidzkiego, ale około IV wieku przed naszą erą były stopniowo zastępowane wieżami w kształcie podkowy, co odzwierciedlało dalszy postęp w technice obronnej, eliminując w pewnym stopniu niechronione „białe plamy” na rogach.

Inne od “królewskiech” twierdz Achemenidów są zamki na wsiach, najstarsze z nich zostały wzniesione pod koniec okresu achemenidzkiego lub co wydaje się bardziej prawdopodobne w okresie panowania Seleucydów po upadku imperium Achemenidów. W tamtym okresie rozkwitała w Iranie kultura i architektura hellenistyczna, w wyniku czego “nowoczesna” wieża na planie podkowy zastąpiła starą mezopotamską wieżę prostokątną. Postęp ten jest doskonale widoczny w Qaḷʿa-ye Gavūr nad rzeką Araxes, na wschód od Jolfā, gdze forteca zbudowana pierwotnie metodą urartyjską została kompletnie przebudowana w połowie epoki achemenidów (VI wiek p.n.e.) – zostały wzniesione prostokątne baszty, by w końcu, w krótkim okresie czasu, zostać wzmocniona ciężkimi wieżami na planie koła, które zapewniały lepszą ochronę przeciwko tak wysoko zaawansowanej broni oblężniczej jakim była katapulta.

Jakkolwiek system wystawiania wielkich wież poza linię murów przetrwał do wczesnej epoki Partów, czego przykładem jest grodzisko Stara Nisa na rosyjskim Zakaukaziu, które datuje się na III wiek p.n.e. Umocnienia Sasanidów przeważnie zawierały ciężkie, widocznie wystające poza linię murów wieże, które były albo półokrągłe albo wzniesione na planie paraboli. Pełniły one zarówno funkcje obronne, jak i wzmacniające całą strukturę. W Taḵt-e Solaymān, ufortyfikowanej świątyni w Azerbejdżanie, solidne mury zostały wzniesione zgodnie z ukształtowaniem terenu, podczas gdy późniejsza sasanidzka świątynia ognia oraz zabudowania nad jeziorem, które znajdują się na tym samym stanowisku archeologicznym, zostały wzniesione zgodnie z przygotowanym planem.

Umocnienia z solidnymi okrągłymi wieżami były doskonalone w okresie Sasanidów, podobnie jak system “komorowy”, co jest szczególnie widoczne w konstrukcjach Sasanidów, takich jak w Qaḷʿa-ye Doḵtar nieopodal Fīrūzābād, którego mury posiadają nieregularną linię.

Zamki wczesnego średniowiecza. Fortyfikacje z solidnymi okrągłymi wieżami pojawiają się w bardziej zaawansowanej formie we wczesnośredniowiecznych zamkach ormiańskich w Azerbejdżanie, czego przykładem jest Qaḷʿa-ye Ḥājestān- średniowieczny zamek na północ od Mākū z przełomów IV – V oraz X – XI wieku, wzniesiony na ruinach zamku z VI wieku p.n.e. W szczególności sposób w jaki został zbudowany portal z wąskim przejściem pomiędzy dwoma masywnymi słupami przywodzi na myśl budownictwo Sasanidów.

Zamki oraz cytadele były wznoszone w Iranie przez całe średniowiecze. Pierwsze można znaleźć na wsiach wzdłuż bardziej znaczących szlaków komunikacyjnych oraz przy rzekach, gdzie ochraniały ważne przeprawy. Jeżeli chodzi o cytadele, to na szczególną uwagę zasługują te z miast Kermān, Ḵorramābād oraz Shiraz.

Zamki Asasynów. Pośród największych oraz z punktu widzenia funkcjonalności fortyfikacji najbardziej interesujących zamków są te wzniesione za panowania dynastii Isma’ili i rządów Ḥasana Ṣabbāḥa, tzw. Asasynów. Centrum dowodzenia tej sekty Shiʿite znajduje się na szczycie góry Alamūt w paśmie Alborz. Jest ono w większości zniszczone, ale system fortyfikacji, typowy dla wieków od V do VII oraz od XI do XII jest wciąż rozpoznawalny. Umocnienia wewnętrzne składały się z trzech zespołów połączonych dziedzińcami.

Jednym z najlepiej zachowanych zamków Asasynów jest Lamasar, na północ od Qazvīn położonego niedaleko Šāhrūd. Tu widać wyraźnie, że zamki Asasynów w żadnym razie nie były rezydencjami możnych, lecz czysto militarnymi budowlami z koszarami dla oddziałów. Naturalne cechy zboczy, na których znajdują się te zamki, zostały starannie wykorzystane dla obronności. Szczególnie mocno chronione były portale, a duża liczba kadzi służyła do obrony podczas oblężenia. Zamek Asasynów na górze Gerdkūh, na zachód od Dāmḡān był silnie umocniony oraz co wynika z wydarzeń historycznych, miał służyć jako ochrona przeciwko atakom Mongołów od połowy VII do XIII wieku. Wielkie i strome wyrobisko na skarpie zostało solidnie ufortyfikowane, a przejście ku bramie było szczególnie dobrze strzeżone, u stop góry znajdowało się podzamcze z niewielkimi placówkami, którego celem było powstrzymywanie wroga już na dole cytadeli.

W celu podniesienia efektywności obrony murów na flankach, niektóre ich części były wysunięte prostopadle; takie wysunięcia były wzmacniane solidnymi, okrągłymi wieżami, tak jak w wypadku zamku w Qāʾen w regionie Khorasan. Rzeczą, która rzuca się w oczy w zamkach Asasynów są zespoły koszarów, składające się z serii małych komnat otoczonych korytarzem, dobrym tego przykładem jest zamek w Ṭabas-e Masīnā w Khorasanie, niedaleko granicy afgańskiej.

Asasyni rozwinęli również specyficzny rodzaj koszarów zamkowych, czego najlepszym przykładem jest zamek z dobrze zachowanym pałacem, zlokalizowany na południe od miejscowości Sāva. Zamek składał się z korytarza oraz pojedynczych pokoi po obu jego stronach. Cała konstrukcja została wzniesiona na wysokich fundamentach. Podobny rodzaj pałacu to zamek Asasynów w Šamīrān nad rzeką Safīdrūd, na zachód od Manjīl.

Zamki na szlakach karawan miały za zadanie ochraniać podróżnych i ich towary. Takie wzmocnione punkty były wznoszone na pustyni nieopodal karawanserajów, jak Elāhābād, na drodze z Yazd do Ṭabas, budowany w XII – XIII oraz XVIII – XIX wieku. Usytuowany 40 km na południowy zachód od Robāṭ-e Pošt-e Bādām, posiada jedną wieżę nad stromym zboczem, jako że zamek był wyższy od innych, służył również jako wieża obserwacyjna.

Znacznie starszy zamek na starym szlaku karawan z Varāmīn do Qom, Qaḷʿa(-ye) Gelī w pobliżu Kaj posiada masywne prostokątne wieże chroniące główną część zamku. Można stwierdzić, że to zamek typu sasanidzkiego, ale został on wzniesiony nie wcześniej niż we wczesnym okresie islamskim lub nawet w okresie panowania Seldżukidów, tak samo jak pobliski karawanseraj Robāṭ-e Qaḷʿa(-ye) Sangī. W późniejszym okresie islamskim został dodany drugi mur u stóp góry, wciąż widoczna jest część jego pozostałości.

Zamek Balada w dolinie Nūr również miał za zadanie ochronę postoju karawan. Pā-Kabūd-Balada - w miejscu, gdzie szlak wschód-zachód wiodący przez dolinę przecinał się z drogą wiodącą z Teheranu, która prowadziła przez góry wyżej położoną doliną Lār, a następnie na północ na wybrzeże Morza Kaspijskiego niedaleko Maḥmūdābād. Zamek ten został wzniesiony na zboczu, a jego portal był niesłychanie dobrze strzeżony, zarówno przez podzamcze, jak i przez przejście pomiędzy podzamczem a głównymi fortyfikacjami.

Począwszy od wczesnego okresu islamskiego w pierwszej połowie VII wieku, aż do czasów nowożytnych, irańskie ufortyfikowane zamki były dostosowywane do nowych osiągnięć w dziedzinie broni i technik obronnych; wznoszono większe, ulokowane bliżej siebie okrągłe wieże, a rozwiązania mające na celu zapobieganie napaści były lokowane przed fortyfikacją, co miało na celu utrudnienie ewentualnym napastnikom podejście do murów z drabinami. Silnie umocnione fortece były również wznoszone przy ważnych przejściach rzecznych. Na przykład forteca Qaḷʿa-ye Doḵtar, na północ od Mīāna w Azerbejdżanie, miała za zadanie ochronę mostu nad Qezel Ozon (Qızıl Uzun; Pol-e Doḵtar lub Pol-e Qāflānkūh). W tym wypadku strome urwisko zostało kunsztownie wykorzystane do budowli murów. W najwyższym miejscu fortecy znajduje się pałac porównywalny z odpowiednimi konstrukcjami zamków Asasynów w Sāva oraz Šamīrān w dolnym biegu Qezel Ozon, co sugeruje, iż Qaḷʿa-ye Doḵtar w pobliżu Mīāna był prawdopodobnie również zamkiem Asasynów. Tym samym należałby do grupy podobnych konstrukcji położonych pomiędzy centrum sekty Asasynów w dolinie Alamūt, a zamkami Ismaʿili w Syrii.

W okresie panowania dynastii Safawidów od XI do XVII wieku został wzniesiony zamek na planie ośmiokąta w Mīānqaḷʿa na półwyspie Astarābād na Morzu Kaspijskim, ma duże, ośmiokątne wieże, w których widoczne są wpływy europejskie, podobnie jak w wieżach w Faraḥābād, letniej rezydencji Szacha ʿAbbās na Morzu Kaspijskim. Natomiast z drugiej strony wiek ośmiokątnego zamku w Qūščī na zachodnim wybrzeżu jeziora Urmia, 43 km na północ od miasta Urmia (Reżāʾīya) jest datowany na podstawie znalezisk ceramicznych pochodzących z czasów dynastii Hulagidów (654-754/1256-1353). Został wzniesiony na planie ośmiokąta, ale ze zwykłymi, półokrągłymi i wystającymi poza linię murów wieżami.

W końcu, na początku XIII i XIX wieku, dzięki europejskim doradcom wojskowym, wprowadzono baszty, umacniając nimi mury większych miast, przede wszystkim Teheranu i Ḵᵛoy, jak również pewna ilość fortec na wsiach, włączając w to Qaḷʿa-ye Kohna na północny-zachód od Kermānšāh oraz zamek na południe od Ahar. W Qaḷʿa-ye Kohna mur wewnętrzny jest połączony z zewnętrznymi umocnieniami oraz ostrokątnymi basztami, technika budowli obronnych zapożyczona od Europejczyków. Jakkolwiek, Qaḷʿa-ye Kohna jest uważany za przykład architektury fortec irańskich zbudowanych zgodnie z nowoczesnymi, to jest zapożyczonymi koncepcjami, co jest w opozycji do fortec portugalskich wzniesionych wzdłuż szlaku wiodącego od Hormoz oraz fortu holenderskiego na wyspie Ḵārg.